Handel ludźmi w Polsce, czyli jak wygląda i kto pomaga ofiarom

Jak wygląda handel ludźmi w Polsce

Handel ludźmi w Polsce przybiera kilka form. Obywatelki i obywatele Polski bywają werbowani do pracy za granicą, gdzie okazuje się, że praca wygląda inaczej, niż obiecano, a długi za przejazd i zakwaterowanie rosną szybciej niż zarobki. Cudzoziemcy przyjeżdżają do Polski do pracy i trafiają w sytuację, w której pracodawca albo pośrednik zabiera im dokumenty i kontroluje każdy krok. Część osób jest wykorzystywana w prostytucji, część w pracy przymusowej, w żebractwie albo przy popełnianiu przestępstw. Ofiarą może być osoba dorosła i dziecko, kobieta i mężczyzna.

Mechanizm jest zwykle podobny. Na początku jest obietnica: dobra praca, pomoc w wyjeździe, związek, szybka spłata długu. Potem pojawia się zależność: dług, brak dokumentów, brak znajomości języka i prawa, izolacja od bliskich, groźby. Właśnie dlatego handel ludźmi bywa trudny do zauważenia z zewnątrz, a osoba wykorzystywana często sama nie nazywa swojej sytuacji przestępstwem. Konkretne sygnały opisujemy w tekście jak rozpoznać przymus.

Handel ludźmi w polskim prawie

Definicję handlu ludźmi zawiera art. 115 § 22 Kodeksu karnego, a karę przewiduje art. 189a: pozbawienie wolności na czas nie krótszy od lat 3, karalne są też przygotowania¹. Zgoda ofiary nie wyłącza przestępstwa. Polska jest stroną Konwencji ONZ z 1949 r. w sprawie zwalczania handlu ludźmi i eksploatacji prostytucji. Szerzej o definicji i formach piszemy w tekście handel ludźmi. Przepisy się zmieniają, dlatego aktualne brzmienie warto sprawdzić w ISAP, a w konkretnej sprawie skorzystać z porady prawnika albo z nieodpłatnej pomocy prawnej.

Dlaczego nie podajemy liczb

Statystyki o handlu ludźmi obejmują tylko sprawy ujawnione: wszczęte postępowania, zidentyfikowane ofiary, osoby, które zgłosiły się po pomoc. Duża część przypadków nigdy nie trafia do żadnego rejestru. Nie ma rzetelnych, aktualnych danych dla Polski, które pokazywałyby rzeczywistą skalę. Osoby, które potrzebują danych do pracy naukowej albo dziennikarskiej, znajdą oficjalne zestawienia w materiałach MSWiA publikowanych w serwisie gov.pl, w raportach Fundacji La Strada i w publikacjach UNODC. Więcej źródeł zbieramy w dziale badania o prostytucji.

Instytucje, które zajmują się handlem ludźmi w Polsce

Pomoc ofiarom i ściganie sprawców to zadania kilku instytucji. Osoba potrzebująca wsparcia nie musi wiedzieć, która z nich jest właściwa: wystarczy zadzwonić w jedno miejsce, a tam pomogą skierować sprawę dalej.

• Krajowe Centrum Interwencyjno-Konsultacyjne dla Ofiar Handlu Ludźmi (KCIK): telefon +48 22 628 01 20. Centrum prowadzi Fundacja La Strada. Udziela konsultacji po polsku i w innych językach, pomaga także cudzoziemcom².
• Fundacja La Strada: organizacja pozarządowa, która od lat zajmuje się przeciwdziałaniem handlowi ludźmi i pomocą osobom pokrzywdzonym, prowadzi KCIK (strada.org.pl).
• Policja: przyjmuje zawiadomienia o przestępstwie na każdym komisariacie. W nagłej sytuacji numer 112.
• Straż Graniczna: prowadzi sprawy związane z przekraczaniem granicy i legalnością pobytu cudzoziemców, dlatego często jako pierwsza styka się z osobami, które mogą być ofiarami handlu ludźmi.
• Prokuratura: prowadzi i nadzoruje postępowania karne.
• MSWiA: koordynuje działania państwa w zakresie przeciwdziałania handlowi ludźmi i publikuje informacje w serwisie gov.pl poświęconym temu problemowi³.

18 października obchodzony jest Europejski Dzień przeciwko Handlowi Ludźmi.

Prawa ofiary handlu ludźmi

Osoba pokrzywdzona handlem ludźmi ma prawo do pomocy. To najważniejsza informacja w tym tekście: wsparcie z KCIK nie zależy od tego, czy osoba zdecyduje się złożyć zawiadomienie, zeznawać albo w inny sposób współpracować z policją i prokuraturą. Decyzję o zawiadomieniu można podjąć później, w spokoju, po rozmowie z osobami, które znają procedury.

• Prawo do informacji: w zrozumiałym języku, o możliwej pomocy i o swoich prawach w postępowaniu.
• Prawo do konsultacji w innym języku niż polski, a w postępowaniu karnym prawo do tłumacza.
• Prawo do wsparcia dopasowanego do sytuacji, zależnie od potrzeb: rozmowy, pomocy psychologicznej, prawnej i medycznej, a gdy trzeba, bezpiecznego miejsca pobytu.
• Prawo do pomocy prawnej: nieodpłatna pomoc prawna działa w każdym powiecie, zapisy przez starostwo albo przez stronę np.ms.gov.pl.
• W postępowaniu karnym osoba pokrzywdzona ma status pokrzywdzonego, a z nim określone uprawnienia procesowe.

Cudzoziemcy

Cudzoziemiec, który jest ofiarą handlu ludźmi w Polsce, także ma prawo do pomocy, niezależnie od tego, czy ma ważne dokumenty i legalny pobyt. Brak paszportu, który zabrał pracodawca albo pośrednik, jest typowym elementem przymusu, a nie powodem, żeby bać się zadzwonić. Polskie prawo przewiduje dla ofiar handlu ludźmi szczególne rozwiązania dotyczące pobytu. O tym, które z nich mają zastosowanie w konkretnej sytuacji, najlepiej porozmawiać z KCIK, gdzie konsultacje są możliwe także w innych językach niż polski.

Pytania

Czytaj dalej

• Handel ludźmi: definicja i formy
• Jak rozpoznać przymus: sygnały dla osoby i świadka
• La Strada: jak działa i jak się skontaktować
• Prostytucja w Polsce: prawo i realia