Handel ludźmi jako przestępstwo, jego formy i co wtedy zrobić

Handel ludźmi w Kodeksie karnym (art. 115 § 22)

Kodeks karny (ustawa z 6 czerwca 1997 r.) zawiera ustawową definicję handlu ludźmi w art. 115 § 22¹. Składają się na nią trzy elementy: czynność sprawcy, metoda i cel. Dopiero razem opisują przestępstwo, a każdy z nich jest ujęty szeroko, żeby prawo obejmowało różne sposoby działania sprawców.

• Czynność: werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie albo przyjmowanie osoby.
• Metoda: przemoc lub groźba bezprawna, uprowadzenie, podstęp, wprowadzenie w błąd, wyzyskanie błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, nadużycie stosunku zależności, wykorzystanie krytycznego położenia lub stanu bezradności, udzielenie albo przyjęcie korzyści przez osobę sprawującą opiekę lub nadzór nad ofiarą.
• Cel: wykorzystanie tej osoby, między innymi w prostytucji, pornografii, innych formach seksualnego wykorzystania, w pracy przymusowej, w żebractwie albo w niewolnictwie.

Gdy ofiarą jest osoba małoletnia, czyli poniżej 18 lat, handlem ludźmi jest każde takie działanie w celu wykorzystania, nawet bez użycia którejkolwiek z wymienionych metod¹.

Kara za handel ludźmi (art. 189a)

Art. 189a § 1 Kodeksu karnego przewiduje za handel ludźmi karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3. To zbrodnia, a nie występek. Art. 189a § 2 czyni karalnymi także przygotowania do handlu ludźmi, więc sprawca odpowiada już za działania poprzedzające samo wykorzystanie¹. Przepisy się zmieniają, dlatego aktualne brzmienie warto sprawdzić w ISAP, a w konkretnej sprawie skorzystać z porady prawnika albo z nieodpłatnej pomocy prawnej, która działa w każdym powiecie.

Zgoda nie wyłącza handlu ludźmi

Definicja mówi wprost, że wykorzystanie jest przestępstwem nawet za zgodą osoby wykorzystywanej¹. Ma to duże znaczenie w praktyce. Osoba, która zgodziła się na wyjazd, na pracę albo nawet na świadczenie usług seksualnych, nadal może być ofiarą handlu ludźmi, jeżeli tę zgodę uzyskano podstępem, wykorzystano jej trudne położenie albo zależność od sprawcy. Sprawca nie może się bronić tym, że ofiara „wiedziała, na co się pisze”. Ofiara nie traci też prawa do pomocy dlatego, że na początku się zgodziła.

Warto oddzielić dwie sytuacje. Samo świadczenie usług seksualnych przez osobę dorosłą, dobrowolnie i na własny rachunek, nie jest w Polsce przestępstwem ani wykroczeniem. Przestępstwem jest natomiast zmuszanie, czerpanie korzyści z cudzej prostytucji i handel ludźmi. Więcej o tej granicy piszemy w tekście czy prostytucja w Polsce jest legalna i w artykule o art. 204 kk.

Formy handlu ludźmi

Handel ludźmi nie zawsze wygląda jak uprowadzenie. Często zaczyna się od oferty, która brzmi rozsądnie: praca za granicą, pomoc w wyjeździe, związek, spłata długu. Najczęściej opisywane formy to:

• wykorzystanie w prostytucji i innych formach wykorzystania seksualnego, także w pornografii,
• praca przymusowa, na przykład w rolnictwie, budownictwie, gastronomii albo w domu jako pomoc domowa,
• zmuszanie do żebractwa,
• zmuszanie do popełniania przestępstw, na przykład kradzieży albo przewożenia narkotyków,
• niewolnictwo i praktyki do niego zbliżone, w tym trzymanie człowieka w stałej zależności przez dług.

Sprawca rzadko używa tylko przemocy. Częściej łączy obietnicę, dług, zabranie dokumentów, izolację i groźby wobec rodziny. Szczegółową listę takich sygnałów opisujemy w tekście jak rozpoznać przymus.

Handel ludźmi a prostytucja

Artykuł 203 Kodeksu karnego karze doprowadzenie innej osoby do uprawiania prostytucji przemocą, groźbą bezprawną, podstępem albo wykorzystaniem stosunku zależności lub krytycznego położenia¹. Art. 204 § 4 karze zwabienie albo uprowadzenie innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą. Gdy dodatkowo spełnione są elementy definicji z art. 115 § 22, w grę wchodzi handel ludźmi z art. 189a. Kwalifikację zawsze ocenia prokuratura i sąd, ale dla osoby w takiej sytuacji ważniejsze jest co innego: pomoc przysługuje jej niezależnie od tego, jak sprawa zostanie ostatecznie nazwana.

Co robić, gdy podejrzewasz handel ludźmi

Jeżeli to dotyczy ciebie, najważniejsze jest bezpieczeństwo w tej chwili. W bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. Gdy możesz spokojnie porozmawiać, zadzwoń do Krajowego Centrum Interwencyjno-Konsultacyjnego dla Ofiar Handlu Ludźmi (KCIK): +48 22 628 01 20. Centrum prowadzi Fundacja La Strada, a konsultacje są możliwe po polsku i w innych językach, także dla cudzoziemców².

• Jeśli możesz, zapamiętaj albo zapisz w bezpiecznym miejscu numer KCIK i numer zaufanej osoby.
• Nie musisz mieć dowodów ani gotowej decyzji o zawiadomieniu policji, żeby zadzwonić i zapytać.
• Jeśli ktoś zabrał twoje dokumenty, to jest ważna informacja dla osób, które udzielają pomocy.

Jeżeli jesteś świadkiem, nie konfrontuj się ze sprawcą. Zanotuj to, co widzisz (daty, miejsca, opis sytuacji), i przekaż to policji albo skonsultuj z KCIK. W nagłej sytuacji dzwoń pod 112. Więcej o tym, jak ten problem wygląda w kraju, piszemy w tekście handel ludźmi w Polsce, a krótką definicję znajdziesz w słowniku.

Pytania

Czytaj dalej

• Jak rozpoznać przymus: sygnały handlu ludźmi
• Handel ludźmi w Polsce: instytucje i prawa ofiary
• Prostytucja w Polsce: prawo, zdrowie, bezpieczeństwo
• Art. 204 kk: stręczycielstwo, kuplerstwo, sutenerstwo