Jak rozpoznać przymus po sygnałach, które powinny zaniepokoić

Sygnały przymusu i handlu ludźmi

Pojedynczy sygnał nie przesądza o niczym. Kilka naraz, zwłaszcza gdy się nasilają, to powód, żeby porozmawiać z kimś, kto zna temat. Lista dotyczy pracy seksualnej, ale te same mechanizmy występują w pracy przymusowej na budowie, w rolnictwie czy w domu.

• Zabrane dokumenty: paszport, dowód osobisty, karta pobytu albo prawo jazdy są „przechowywane” przez kogoś innego, a oddanie ich wymaga zgody tej osoby.
• Dług: za przejazd, mieszkanie, jedzenie, ogłoszenia, „kary” albo „opiekę”, który rośnie, choć praca trwa, i którego wysokość ustala ktoś inny.
• Brak kontroli nad pieniędzmi: zarobione pieniądze odbiera ktoś inny, a osoba dostaje „kieszonkowe” albo nic, nie ma własnego konta albo nie ma do niego dostępu.
• Kontrola telefonu: ktoś czyta wiadomości, zabiera telefon, zmienia hasła, wymaga stałej lokalizacji albo pozwala dzwonić tylko przy sobie.
• Izolacja: zakaz kontaktu z rodziną i znajomymi, częste przeprowadzki, brak znajomości adresu, pod którym się mieszka, zakaz samodzielnego wychodzenia.
• Groźby wobec rodziny: sprawca wie, gdzie mieszkają bliscy, i daje to do zrozumienia, grozi ujawnieniem pracy albo krzywdą.
• Niemożność odmowy: nie można odmówić konkretnej osobie ani czynności, nie można zrobić przerwy, pójść do lekarza, wziąć wolnego ani odejść.
• Przemoc i zastraszanie: bicie, gwałt, poniżanie, groźby wydaniem policji albo „deportacją”, jeśli chodzi o cudzoziemca.
• Obietnica, która się nie spełniła: miało być coś innego (praca w innej branży, inne warunki, inne miasto), a wyjazd okazał się pułapką.

Najważniejsze pytanie brzmi, czy możesz odmówić

Wiele osób w przymusie nie nazywa swojej sytuacji handlem ludźmi, bo „na początku się zgodziły” albo „przecież mogą wyjść z mieszkania”. Pomocne jest jedno pytanie: co by się stało, gdybym jutro powiedziała, że kończę, i poprosiła o swoje dokumenty oraz pieniądze? Jeśli odpowiedź brzmi: kara, dług, pobicie, groźba wobec rodziny albo ujawnienie, to jest przymus. Zgoda na początku niczego tu nie zmienia, bo Kodeks karny w art. 115 § 22 wprost mówi, że wykorzystanie jest handlem ludźmi nawet za zgodą osoby wykorzystywanej, jeśli użyto podstępu, zależności albo trudnego położenia¹. Więcej o definicji piszemy w tekście handel ludźmi.

Przymus a praca na własny rachunek

Samo świadczenie usług seksualnych przez osobę dorosłą, dobrowolnie i na własny rachunek, nie jest w Polsce przestępstwem. Przestępstwem jest doprowadzanie do prostytucji przemocą, groźbą, podstępem albo wykorzystaniem zależności (art. 203 Kodeksu karnego) i czerpanie korzyści z cudzej prostytucji (art. 204)¹. Granicę między tymi sytuacjami opisujemy w tekście o art. 204 kk i w filarze prostytucja w Polsce. Przepisy się zmieniają, aktualne brzmienie jest w ISAP, a w konkretnej sprawie warto skorzystać z porady prawnika albo z nieodpłatnej pomocy prawnej.

Co możesz zrobić, jeśli to dotyczy ciebie

Nie musisz mieć pewności ani dowodów, żeby poprosić o pomoc. Nie musisz też od razu decydować o zawiadomieniu policji.

• W bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112.
• Gdy możesz porozmawiać, zadzwoń do Krajowego Centrum Interwencyjno-Konsultacyjnego dla Ofiar Handlu Ludźmi (KCIK): +48 22 628 01 20. Konsultacje są możliwe po polsku i w innych językach, także dla cudzoziemców².
• Zapamiętaj ten numer albo zapisz go w miejscu, którego nikt nie sprawdza.
• Jeśli możesz, zrób zdjęcie swoich dokumentów i zapisz je poza telefonem, który ktoś kontroluje.
• Zanotuj w pamięci albo bezpiecznie ważne fakty: adresy, imiona, daty, kwoty „długu”.
• Wsparcie z KCIK nie zależy od tego, czy zdecydujesz się współpracować z policją.

Jeśli sytuacja nie jest handlem ludźmi, ale jest przemocą, szantażem albo oszustwem, zajrzyj do tekstów przemoc seksualna i gdzie szukać pomocy oraz szantaż i oszustwa.

Co może zrobić świadek

Świadek, na przykład sąsiad, wynajmujący, znajomy albo bliski, często widzi więcej, niż myśli: stale zmieniające się osoby w mieszkaniu, kogoś, kto zawsze pilnuje, osobę, która nie zna adresu ani języka i nie może swobodnie rozmawiać.

• Nie konfrontuj się ze sprawcą i nie próbuj „odbijać” nikogo na własną rękę. To może narazić i ciebie, i osobę w przymusie.
• Jeśli jest okazja porozmawiać na osobności, zapytaj spokojnie, czy wszystko w porządku i czy ta osoba może odejść, kiedy chce. Nie naciskaj.
• Przekaż numer KCIK albo 112 w sposób, który nie zwróci uwagi.
• Zanotuj, co widzisz: daty, godziny, opis osób i pojazdów, adres.
• Skonsultuj sprawę z KCIK albo zgłoś ją policji. W nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bliskim osoby pracującej seksualnie, które martwią się, czy nie działa pod przymusem, polecamy poradnik dla bliskich i tekst jak rozmawiać z bliską osobą o pracy seksualnej.

Pytania

Czytaj dalej

• Handel ludźmi: definicja i formy
• Handel ludźmi w Polsce: instytucje i prawa ofiary
• Agencja towarzyska a prawo
• Jak odejść z pracy seksualnej