Spis treści
W skrócie
- Od 14 lutego 2025 r. art. 197 Kodeksu karnego opiera definicję zgwałcenia na braku zgody.
- Przemoc, groźba czy podstęp nie są już warunkiem uznania czynu za zgwałcenie.
- W pracy seksualnej płatność nie jest zgodą na wszystko, a zgodę można wycofać w każdej chwili.
- Pomoc: 112, zawiadomienie na Policji, ośrodki interwencji kryzysowej, 800 70 2222.
Co się zmieniło w art. 197 wraz z nową definicją zgwałcenia
Wcześniej przepis o zgwałceniu opisywał czyn przez sposób działania sprawcy: przemoc, groźbę bezprawną lub podstęp. W praktyce oznaczało to, że osoba pokrzywdzona musiała często wykazywać, że była zmuszona w jeden z tych sposobów, a sytuacje, w których zamarła ze strachu albo nie stawiała oporu, bywały oceniane różnie. Nowelizacja Kodeksu karnego, obowiązująca od 14 lutego 2025 r., przesunęła punkt ciężkości: zgwałceniem jest obcowanie płciowe bez zgody, niezależnie od użycia przemocy1.
Przemoc, groźba i podstęp nadal mają znaczenie, bo pokazują okoliczności czynu, ale nie są już warunkiem koniecznym. Kluczowe pytanie brzmi: czy druga osoba się zgodziła. Aktualne brzmienie art. 197 i pozostałych przepisów znajdziesz w ISAP (isap.sejm.gov.pl). Przepisy się zmieniają, a w konkretnej sprawie warto skorzystać z porady prawnika albo z nieodpłatnej pomocy prawnej, dostępnej w każdym powiecie.
Gdzie szukać pomocy po przemocy seksualnej
- W nagłym zagrożeniu i bezpośrednio po zdarzeniu: numer alarmowy 112.
- Zawiadomienie o przestępstwie można złożyć na każdym komisariacie Policji, także po czasie.
- Szpital albo lekarz: warto powiedzieć, co się stało, żeby otrzymać właściwą pomoc. Po ryzyku zakażenia HIV można przyjąć PEP, czyli leki przez 28 dni; trzeba zacząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu kilku godzin, najpóźniej do 72 godzin (szpitalne oddziały zakaźne i poradnie profilaktyczno-lecznicze HIV)2. Szczegóły w tekście PrEP i PEP.
- Ośrodki interwencji kryzysowej: bezpłatnie i bez skierowania, w większości miast i powiatów.
- Wsparcie emocjonalne: Centrum Wsparcia 800 70 2222 (bezpłatne, całodobowe) i telefon zaufania 116 123.
- Przemoc w związku lub w domu: Niebieska Linia, 800 120 002.
- Przemoc połączona z kontrolą, długiem albo odebraniem dokumentów: KCIK prowadzone przez La Strada, +48 22 628 01 20.
- Osoba poniżej 18 lat: Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, a dorośli świadkowie powinni dzwonić pod 112.
Nieodpłatna pomoc prawna działa w każdym powiecie (zapisy przez starostwo albo stronę np.ms.gov.pl) i pomaga przygotować się do zawiadomienia. Więcej w tekście przemoc seksualna: gdzie szukać pomocy i na stronie numery pomocy.
Pierwsze kroki przy zgłaszaniu zgwałcenia
Zawiadomienie o przestępstwie można złożyć ustnie albo na piśmie, na każdym komisariacie Policji albo w prokuraturze. Nie trzeba mieć gotowych dowodów ani pewności, jak sprawa zostanie oceniona. Warto jednak zapisać możliwie szybko to, co pamiętasz: datę, miejsce, przebieg, osoby, które mogły coś widzieć, a także zachować wiadomości i inne ślady kontaktu ze sprawcą.
- Jeśli boisz się iść sama, poproś o towarzyszenie osobę zaufaną.
- Jeśli potrzebujesz pomocy medycznej, zadbaj o nią najpierw i powiedz lekarzowi, co się stało.
- Przed złożeniem zawiadomienia możesz bezpłatnie porozmawiać z prawnikiem w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej.
Nie musisz ujawniać szczegółów swojej pracy poza tym, co dotyczy samego zdarzenia. Wszystkie numery pomocy zebraliśmy na stronie numery pomocy.
Co znaczy zgoda w praktyce
Zgoda dotyczy konkretnej sytuacji i konkretnej czynności. To, że ktoś zgodził się na jedno, nie oznacza zgody na coś innego. To, że ktoś zgodził się wcześniej, nie oznacza zgody teraz. Zgoda może zostać wycofana w trakcie, a od tej chwili dalsze obcowanie płciowe odbywa się już bez zgody.
- Milczenie, bierność albo brak oporu nie są tym samym co zgoda.
- Zgoda wcześniejsza albo w innej sytuacji nie przenosi się na kolejną.
- Związek, małżeństwo czy wcześniejsza znajomość nie oznaczają zgody.
- Zgodę można wycofać słowem albo zachowaniem, w każdym momencie.
Ocena, czy w konkretnym przypadku zgoda była, należy do organów ścigania i sądu, które biorą pod uwagę wszystkie okoliczności. Dla osoby pokrzywdzonej ważne jest to, że nie musi już wykazywać, że sprawca użył siły, żeby sprawa mogła być rozpatrywana jako zgwałcenie.
Płatność w pracy seksualnej nie oznacza zgody na wszystko
Nowa definicja ma szczególne znaczenie dla osób świadczących usługi seksualne. W Polsce samo świadczenie takich usług przez osobę dorosłą, dobrowolnie i na własny rachunek, nie jest przestępstwem ani wykroczeniem1. Osoba pracująca seksualnie ma więc taką samą ochronę prawną jak każda inna osoba, a art. 197 dotyczy jej w pełni.
- Zapłata nie jest zgodą na wszystko. Ustalenie jednej usługi nie oznacza zgody na inne czynności.
- Zgodę można wycofać także po otrzymaniu zapłaty i także w trakcie spotkania.
- Kontynuowanie mimo wycofanej zgody jest obcowaniem płciowym bez zgody.
- Zmuszanie do prostytucji przemocą, groźbą, podstępem albo wykorzystaniem zależności jest osobnym przestępstwem (art. 203), a wykorzystywanie osoby w prostytucji z użyciem takich metod może być handlem ludźmi (art. 115 § 22)1.
Osoby pracujące seksualnie często obawiają się zgłaszać przemoc, bo boją się oceny albo ujawnienia. Samo świadczenie usług nie jest karalne, więc zgłoszenie przestępstwa nie wiąże się z odpowiedzialnością za pracę. Więcej o przepisach piszemy w tekście czy prostytucja w Polsce jest legalna.
Co zmiana oznacza dla osób pokrzywdzonych
Nowa definicja nie zmienia tego, że każda sprawa jest oceniana indywidualnie. Zmienia jednak punkt wyjścia: pytanie o zgodę staje się centralne, a brak przemocy nie zamyka drogi do uznania czynu za zgwałcenie. Dla osób, które wcześniej nie zgłaszały przemocy, bo „nie było bicia”, to ważna informacja. Jeśli po zdarzeniu pojawia się wstyd, lęk albo trudności ze snem, to typowe reakcje. Pomagają telefony zaufania i ośrodki interwencji kryzysowej, a wskazówki opisujemy w tekście pomoc psychologiczna po pracy seksualnej.
Źródła
- 1.Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 197 w brzmieniu obowiązującym od 14 lutego 2025 r., art. 115 § 22, art. 203, tekst w ISAP.
- 2.Krajowe Centrum ds. AIDS: informacje o PEP.
Czytaj dalej
- Przemoc seksualna: gdzie szukać pomocy
- Czy prostytucja w Polsce jest legalna
- Numery pomocy w jednym miejscu
- Wiadomości o pracy seksualnej